आधुनिक काळातील ब्रह्मास्त्र? हायपरसॉनिक क्षेपणास्त्रे युद्धाचे नियम कसे बदलू शकतात

ऑपरेशन सिंदूरने हे दाखवून दिले की जवळजवळ मॅच 3 (3,700 किमी प्रतितास) वेगाने उडणारे सुपरसॉनिक अस्त्र किंवा ध्वनीच्या वेगाच्या पाचपट वेगाने कसे थांबणे जवळजवळ अशक्य आहे. खालच्या पातळीवर उडणारे क्षेपणास्त्र 15 किमी अंतरावर जमिनीवर आधारित रडारद्वारे शोधले जाईल आणि, मॅच 3 येथे, हे सुमारे 15 सेकंदांच्या आघाताची पूर्व चेतावणी देईल.हे हवाई संरक्षण कमांडरचे निर्णय चक्र संकुचित करते. मॅच 5 (6,100 किमी प्रतितास) पेक्षा जास्त वेगाने उडणारे हायपरसॉनिक अस्त्र सध्याच्या तंत्रज्ञानासह अक्षरशः थांबवता येणार नाही, कारण पृष्ठभागावर आलिंगन देणारे क्षेपणास्त्र हेच अंतर 9 सेकंदांपेक्षा कमी वेळेत पार करेल, त्यामुळे ग्राउंड क्रूसाठी उपलब्ध वेळ आणखी कमी होईल.

हायपरसोनिक शस्त्रे कशामुळे वेगळी आहेत?

पृष्ठभागावरून हवेत मारा करणारी बहुसंख्य क्षेपणास्त्रे मॅच 5 पेक्षा कमी वेगाने उडत असल्याने, फारच कमी क्षेपणास्त्र प्रणाली मागील भागातून हायपरसॉनिक शस्त्रास्त्र प्रणाली रोखू शकतील.हायपरसोनिक युद्ध हे लष्करी तंत्रज्ञानातील पुढील महान परिवर्तनाचे प्रतिनिधित्व करते, एक विकास जो प्रतिकार, वाढ आणि सामरिक मालमत्तेची टिकून राहण्याची क्षमता बदलण्याचे वचन देतो. त्यांचा वेग, युक्ती आणि बचाव टाळण्याची क्षमता त्यांना अक्षरशः न थांबवता येण्याजोगी बनवते, हे सुनिश्चित करते की जे राष्ट्र त्यांच्यावर प्रभुत्व मिळवतात ते प्रतिबंधात्मक अटी ठरवतील तर जे मागे आहेत त्यांना धोरणात्मक असुरक्षिततेचा सामना करावा लागेल.

हायपरसोनिक शस्त्रे अशी व्यवस्था म्हणून परिभाषित केली जातात जी मॅच 5 पेक्षा जास्त वेगाने प्रवास करतात. ते दोन मोठ्या श्रेणींमध्ये मोडतात. प्रथम हायपरसॉनिक ग्लाइड वाहने आहेत, ज्यांना रॉकेटद्वारे उच्च उंचीवर चालना मिळते आणि नंतर अप्रत्याशितपणे युक्ती करताना हायपरसोनिक वेगाने सरकते. दुसरी हायपरसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्रे आहेत, जी स्क्रॅमजेट्ससारख्या प्रगत इंजिनद्वारे चालविली जातात, स्थिर हायपरसोनिक वेगाने वातावरणात उडतात. बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रांच्या विपरीत, जे अंदाज लावता येण्याजोग्या आर्क्सचे अनुसरण करतात, हायपरसॉनिक शस्त्रे मध्य-उड्डाणाचा मार्ग बदलू शकतात आणि कमी उंचीवर उडू शकतात, अशा प्रकारे रडार क्षितिजाचे शोषण करतात. त्यांचा वेग आणि मॅन्युव्हेरेबिलिटीचा मिलाफ सध्याच्या क्षेपणास्त्र संरक्षण प्रणालींसह व्यत्यय आणणे जवळजवळ अशक्य बनवते.

तांत्रिक आव्हाने

हायपरसोनिक शस्त्रे विकसित करणे मात्र आव्हानांनी भरलेले आहे. मॅच 5 आणि त्यावरील, वाहनांना अतिथर्मल भारांचा सामना करावा लागतो ज्यासाठी प्रगत कूलिंग सिस्टमची आवश्यकता असते. स्क्रॅमजेट ज्वलन स्थिरता हायपरसॉनिक वेगाने टिकून राहणे कठीण आहे, कारण इंधन कार्यक्षमतेने जळत असताना हवेचा प्रवाह इंजिनमधून सुपरसॉनिक राहणे आवश्यक आहे. वाहनाच्या सभोवतालच्या प्लाझ्मा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या आयनीकृत हवेचे आवरण संप्रेषण आणि सेन्सर्समध्ये व्यत्यय आणत असल्याने मार्गदर्शक प्रणालींना प्लाझ्मा हस्तक्षेपाचा सामना करावा लागतो. कंपोझिट आणि मिश्र धातुंमध्ये प्रगतीची मागणी करून, संरचनात्मक अपयशाशिवाय सामग्रीने प्रचंड ताण आणि उष्णता सहन केली पाहिजे.

कमी उंचीवर अतिशय उच्च वेगाने उड्डाण करण्याची आव्हाने देखील आहेत जेथे हवा जास्त दाट आहे, ज्यासाठी अतिरिक्त शक्ती आवश्यक आहे. हायपरसॉनिक पवन बोगदे आणि उड्डाण श्रेणी राष्ट्रांच्या अगदी लहान गटापुरती मर्यादित असलेल्या पायाभूत सुविधांची चाचणी करणे दुर्मिळ आणि महाग आहे. वॉरहेड्स आणि पेलोड्ससह एकत्रीकरणासाठी कॉम्पॅक्ट डिझाइन आवश्यक आहेत जे हायपरसोनिक तणाव टिकून राहू शकतात. लाँच प्लॅटफॉर्मने प्रचंड प्रवेग आणि वायुगतिकीय शक्ती हाताळणे आवश्यक आहे.

भारताचा हायपरसॉनिक प्रवास

भारताने सुपरसॉनिक ते हायपरसॉनिक प्रणालीकडे सातत्याने प्रगती केली आहे. 2025 मधील ऑपरेशन सिंदूरने ब्रह्मोस सुपरसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्रांची प्राणघातकता दाखवून दिली आणि हे सिद्ध केले की केवळ वेगच संरक्षणावर मात करू शकतो. यावर आधारित, संरक्षण संशोधन आणि विकास संघटना (DRDO) ने 20 मिनिटांसाठी सक्रियपणे थंड केलेल्या, पूर्ण-स्केल स्क्रॅमजेट कंबस्टरची चाचणी करून एक नवीन जागतिक बेंचमार्क सेट करून एक महत्त्वाचा खूण गाठला. या यशाने थर्मल मॅनेजमेंटवर प्रभुत्व दाखवले, हायपरसॉनिक प्रोपल्शनमधील एक महत्त्वाचा अडथळा, आणि स्वदेशी हायपरसोनिक क्षमता असलेल्या राष्ट्रांच्या निवडक गटामध्ये भारताला स्थान दिले.भारताच्या प्रकल्पांमध्ये हायपरसॉनिक टेक्नॉलॉजी डेमॉन्स्ट्रेटर व्हेईकल, मॅच 6 चे उड्डाण साध्य करणारे स्क्रॅमजेट टेस्टबेड आणि ब्राह्मोस-II, मॅच 7 च्या वेगापर्यंत पोहोचणे आणि भारताच्या नौदल स्ट्राइकची पोहोच वाढवणे अपेक्षित असलेले नियोजित हायपरसोनिक क्रूझ क्षेपणास्त्र यांचा समावेश आहे. इतर संकल्पनांमध्ये लांब पल्ल्याच्या प्रतिबंधासाठी ध्वनी ग्लाइड व्हेईकल, विमान वाहकांसह शत्रूच्या जहाजांना तटस्थ करण्यासाठी डिझाइन केलेले LR-AShM आणि ET-LDHCM, अचूक जमिनीवर हल्ला करण्यासाठी विस्तारित ट्रॅजेक्टोरी हायपरसोनिक क्रूझ क्षेपणास्त्र यांचा समावेश आहे.

युनायटेड स्टेट्सचे हायपरसोनिक प्रोग्राम

युनायटेड स्टेट्सने रशियन आणि चिनी तैनातीमुळे निर्माण झालेला धोरणात्मक धोका ओळखून हायपरसोनिक संशोधनात मोठी गुंतवणूक केली आहे. प्रमुख कार्यक्रमांमध्ये AGM-183 एअर-लाँच केलेले रॅपिड रिस्पॉन्स वेपन, यूएस एअर फोर्सद्वारे चाचणी केलेली बूस्ट-ग्लाइड प्रणाली समाविष्ट आहे; हायपरसोनिक एअर-ब्रेथिंग वेपन कॉन्सेप्ट, स्क्रॅमजेटवर चालणाऱ्या क्रूझ क्षेपणास्त्राची DARPA देखरेखीखाली यशस्वी चाचणी झाली; आणि पारंपारिक प्रॉम्प्ट स्ट्राइक प्रोग्राम, एक हायपरसॉनिक ग्लाइड वाहन यूएस नेव्हीसाठी जागतिक अचूक स्ट्राइक सक्षम करण्यासाठी डिझाइन केलेले आहे. यूएस दृष्टीकोन हवा-श्वासोच्छ्वास आणि बूस्ट-ग्लाइड सिस्टममध्ये रिडंडंसीवर जोर देते, तैनातीसाठी अनेक मार्ग सुनिश्चित करते. थर्मल मॅनेजमेंट, मार्गदर्शन आणि खर्चामध्ये आव्हाने आहेत.

चीनचा ऑपरेशनल फायदा

चीनने आधीच ऑपरेशनल सिस्टीम तयार केली आहे, विशेषत: DF-ZF ग्लाइड वाहनाने सुसज्ज DF-17 क्षेपणास्त्र. राष्ट्रीय दिनाच्या परेडमध्ये या प्रणालीचे प्रात्यक्षिक करण्यात आले आहे. मॅच 5 आणि 10 च्या दरम्यान वेगाने सक्षम, DF-17 इंडो-पॅसिफिकमध्ये यूएस आणि संबंधित क्षेपणास्त्र संरक्षणांमध्ये प्रवेश करण्यासाठी डिझाइन केलेले आहे. त्याची कुशलता आणि अचूकता हे प्रतिबंध आणि जबरदस्ती या दोन्हीसाठी एक शक्तिशाली साधन बनवते.चीनने 2021 मध्ये ऑर्बिटल हायपरसॉनिक चाचणी देखील केली, जागतिक पोहोच आणि अमेरिकन विश्लेषकांना धक्का देणारे प्रदर्शन. यापलीकडे, चीन स्क्रॅमजेट संशोधन, हायपरसॉनिक पवन बोगदे आणि पुन्हा वापरता येण्याजोग्या स्पेसप्लेनमध्ये गुंतवणूक करत आहे, जे हायपरसोनिक तंत्रज्ञानाकडे सर्वसमावेशक दृष्टिकोन दर्शविते. धोरणात्मकदृष्ट्या, चीन हायपरसोनिक्सला अमेरिकेचे श्रेष्ठत्व कमी करण्याचे साधन मानतो.

रशिया: ऑपरेशनल तैनातीमध्ये अग्रणी

ऑपरेशनल हायपरसोनिक शस्त्रांमध्ये रशिया अग्रेसर आहे. किंझल क्षेपणास्त्र, हवेतून मारा करता येणारे आणि मॅच 10 ची क्षमता, युक्रेनमध्ये लढाऊ चाचणी घेण्यात आली आहे. Tsirkon क्रूझ क्षेपणास्त्र, जहाज-लाँच आणि मॅच 8 सक्षम, जहाज विरोधी आणि जमीन-हल्ला भूमिकांसाठी डिझाइन केलेले आहे. रशियाच्या ऑपरेशनल तैनातीमुळे प्रतिकारशक्तीचा आकार बदलतो, शत्रूंना असुरक्षा स्वीकारण्यास भाग पाडते आणि हायपरसॉनिक युद्ध ही भविष्यातील संकल्पना नसून वर्तमान वास्तव आहे हे दाखवून देते.

शर्यतीतील इतर राष्ट्रे

फ्रान्स Véhicule Manoeuvrant Experimental, किंवा V-MaX, हायपरसोनिक ग्लाइड वाहन विकसित करत आहे, ज्याची 2020 च्या मध्यात चाचणी होण्याची अपेक्षा आहे. हे फ्रान्सच्या आण्विक प्रतिबंधात्मक स्थितीचे समर्थन करते आणि हायपरसोनिक विकासामध्ये युरोपच्या प्रवेशाचे संकेत देते.ऑस्ट्रेलिया, युनायटेड स्टेट्सच्या भागीदारीत, सदर्न क्रॉस इंटिग्रेटेड फ्लाइट रिसर्च प्रयोगाचा पाठपुरावा करत आहे, 2020 च्या दशकाच्या उत्तरार्धात ऑपरेशनल सिस्टमला लक्ष्य करणारा स्क्रॅमजेट प्रोग्राम. हे इंडो-पॅसिफिकमध्ये प्रतिबंधक शक्ती मजबूत करण्याचा कॅनबेराचा हेतू प्रतिबिंबित करते. जपानचे हायपर व्हेलॉसिटी ग्लायडिंग प्रोजेक्टाइल दुर्गम बेटांचे रक्षण करण्यासाठी डिझाइन केलेले आहे, 2030 पर्यंत तैनाती नियोजित आहे, टोकियोने हायपरसोनिक शस्त्रे प्रादेशिक सुरक्षेसाठी आवश्यक असल्याचे अधोरेखित केले आहे.

पुढची शस्त्रांची शर्यत

अशा शस्त्रास्त्रांच्या तैनातीमुळे नवीन शस्त्रास्त्रांची शर्यत सुरू होण्याची दाट शक्यता आहे. शिवाय, हायपरसॉनिक शस्त्रांच्या तैनातीमुळे हवाई संरक्षण प्रणालींमध्ये नवीन क्रांती घडण्याची शक्यता आहे, ज्या राष्ट्रांना या सुपरफास्ट शस्त्रांपासून बचाव करण्यासाठी 'क्षितिजाच्या पलीकडे' लवकर इशारा मिळण्यासाठी अवकाश-आधारित मालमत्तेवर अवलंबून आहे. स्वातंत्र्य दिनाच्या भाषणादरम्यान पंतप्रधान मोदींनी दिल्लीतील लाल किल्ल्यावरून घोषणा केल्याप्रमाणे भारत सुदर्शन चक्र नावाचे स्वतःचे हवाई आणि बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्र ढाल तयार करण्याचे काम करत आहे. ही प्रणाली स्पेस-आधारित मालमत्तेतील इनपुट देखील वापरेल. अशाप्रकारे, प्रभावक आणि प्रति-प्रभावक यांच्यातील मुख्य मांजर-उंदीर स्पर्धा आधीच सुरू झाली आहे.

आधुनिक काळातील ब्रह्मास्त्र?

भारताची स्क्रॅमजेट प्रगती आणि स्वदेशी प्रकल्पांचे संच हे एलिट हायपरसॉनिक क्लबमध्ये प्रवेश करते. युनायटेड स्टेट्स, चीन, रशिया, फ्रान्स, ऑस्ट्रेलिया, जपान आणि अगदी उत्तर कोरिया हे हायपरसॉनिक शस्त्रास्त्रांचा पाठपुरावा करत आहेत आणि भविष्यातील रणांगणात न थांबवता येणाऱ्या शस्त्रास्त्रांचे वर्चस्व राहील याची खात्री करून घेत आहेत. हायपरसोनिक शस्त्रे ही दूरची शक्यता नसून एक उलगडणारे वास्तव आहे. मॅच 5 वरील गती आणि सध्या अस्तित्वात असलेल्या माध्यमांद्वारे व्यत्यय आणणे अशक्य असलेल्या युक्तीने परिभाषित केले आहे.ही शस्त्रे विकसित करणे अनेक आव्हानांनी भरलेले आहे जे एरोनॉटिक्स, प्रोपल्शन तंत्रज्ञान, भौतिक विज्ञान आणि इतर अनेक क्षेत्रांमध्ये देशाची धार तपासतात. हे सर्व प्रयत्न हे सुनिश्चित करण्यासाठी आहे की एखाद्या राष्ट्राकडे अजिंक्य शस्त्र, आधुनिक काळातील ब्रह्मास्त्र तैनात करण्याची क्षमता आहे, ज्याचा उद्देश प्रतिबंधाद्वारे शांतता सुनिश्चित करणे आहे.